NGAY TỪ KHI CÒN LÀ BÀO THAI TRONG BỤNG MẸ, ĐỨA TRẺ CỦA CHÚNG TA ĐÃ PHẢN ỨNG NHẠY CẢM VỚI NHỊP ĐIỆU, ÂM THANH QUA BƯỚC ĐI, ĐỘNG TÁC VÀ LỜI NÓI CỦA MẸ. CẢM NHẬN ĐẦU TIÊN VỀ NGÔN NGỮ KHI BÉ RA ĐỜI CŨNG BẮT ĐẦU TỪ RẤT SỚM THÔNG QUA NGƯỜI MẸ. GIỌNG MẸ ÊM ÊM, DỄ CHỊU, QUEN THUỘC DẪN DẮT BÉ TỪNG BƯỚC TÌM HIỂU THẾ GIỚI VÀ CHÍNH BẢN THÂN MÌNH.
Những đứa trẻ ban đầu phản ứng tích cực với thể loại thơ ngắn, có nhịp điệu. Thơ thật hợp để làm bạn với trẻ. Thơ làm chúng thấy vui, làm chúng bình tĩnh lại, làm chúng lắng nghe, và khiến chúng muốn bắt chước đọc theo vì ngăn ngắn, dễ nhớ, dễ thể hiện. Vì thế, cho dù sự phát triển thơ ca sau này thật phong phú với những thể loại thơ biến ảo, không vần luật, bay bổng và đầy sáng tạo, thì tôi vẫn muốn lựa chọn cho trẻ từ sơ sinh đến 3,4 tuổi những câu thơ đầu tiên có âm điệu đặc biệt dễ nhớ. Chúng có thể như bước chân ngắn, nhanh lẫm chẫm, như hơi thở vui vui dồn dập của một em bé. Chúng đôi lúc cũng có thể ngân nga ngắn dài như một câu lục bát mẹ hát ru con. Tùy từng thời điểm trong ngày mà chọn: đương nhiên khi chơi thì thơ ngắn, khi nghỉ ngơi, lim dim sắp ngủ thì thơ đến như một niềm âm yếm dịu dàng, có thể đều đều dàn trải để dỗ giấc ngủ yên.
Ban đầu là cảm nhận nhịp điệu, rồi đến vần, và sau đó là vỡ dần về ý nghĩa từng từ, liên hệ nội dung với cuộc sống. Những bé được tiếp xúc với thơ ca từ sớm sẽ có cho riêng mình một hình dung về thế giới thú vị thông qua tư duy ngôn ngữ sớm.
Ngôn ngữ thơ – nhất là thơ dành cho trẻ nhỏ – là thứ ngôn ngữ đặc biệt: giản dị, rõ ràng, trong sáng. Thủ pháp láy từ, láy âm, láy hình ảnh (với nghĩa là được dùng lặp đi lặp lại) là điểm mấu chốt quan trọng trong quá trình tư duy và tiếp nhận của trẻ. Trong quá trình nghe lặp đi lặp lại và có thao tác bắt chước, học thuộc đoạn thơ, não của trẻ được kích thích phát triển toàn diện trong những ngày đầu tiên non nớt. Nếu ta tiếp tục lựa chọn và thường xuyên đọc thơ cho trẻ trong những năm đầu đời, em bé sẽ có cơ hội có được vốn từ phong phú, dần phân biệt được ngữ nghĩa, thậm chí hiểu được những khái niệm mà người lớn cho là phức tạp đối với bé như đồng âm khác nghĩa, đồng nghĩa, trái nghĩa... từ rất sớm. Ngôn ngữ thơ ca nâng cao năng lực thẩm mỹ của trẻ, khiến trẻ dần xây dựng sự nhạy bén về ngôn ngữ, cảm nhận ngôn ngữ bằng cảm xúc và các giác quan của mình. Trẻ có thể “cảm thấy” một từ thay vì chỉ hiểu nghĩa từ ấy. Chẳng hạn, với trường hợp của riêng tôi, tôi ru con tôi ngày nhỏ bằng bài ru “Cái cò mày đi ăn đêm...”. Cho đến một hôm, cậu bé 3 tuổi nghe được từ “cái cò” thì bảo mẹ: “Từ này rất buồn mẹ ạ”. Những gì từng nghe ngày bé đã có ấn tượng với trẻ như vậy đấy. Cũng như thế ở chiều ngược lại, trẻ sẽ tự xây dựng cho mình một vốn từ phong phú, bất ngờ ngay cả với người lớn, sau khi đã có cái phông cảm xúc độc đáo mà thơ ca mang đến từ tấm bé. Lại lấy ví dụ em bé của tôi, một ngày nọ bảo tôi khi chúng tôi cùng nhau ngắm trời đêm rất nhiều sao: Trời có màu êm, mẹ ạ. “Màu êm” - thật là một thứ màu đặc biệt mà người lớn không dễ tìm ra được! Đó là cảm nhận màu sắc và nói ra bằng thứ ngôn ngữ có sự tham gia của các giác quan. Tôi có thể dám chắc rằng, những bài thơ đã cho bé thói quen cảm nhận cuộc sống theo cách ấy.
Nhưng trên hết, qua thơ ca, mẹ và con, bố và con – cả nhà - có thể giao lưu cảm xúc với nhau thật dễ dàng. Có thể có biết bao trò chơi chơi được với nhau! Tôi còn nhớ tôi có một người bạn. Khi con trai anh lên 3 là lúc anh trở về sau một chuyến du học 2 năm trời. Rất yêu con, rất muốn gần gũi con, nhưng đột nhiên, sự xa cách về thời gian và địa lý đã qua khiến giữa hai bố con có một barie nhỏ mà anh loay hoay chưa biết làm gì để xóa bỏ nó thật nhanh. Và cũng thật đơn giản, tôi đã “xui” anh dùng thơ, đồng dao để chơi với bé. Ngay lập tức, họ trở nên gần gũi với nhau như chưa từng xa cách.
Trong một số báo của Mẹ và bé, tôi đã từng trình bày một số trò chơi với đồng dao dành cho mẹ và con từ 3 tháng tuổi trở lên. Lần này, xin gợi ý một vài trò chơi hướng tới sự phát triển ngôn ngữ cho trẻ, lấy những bài thơ ngắn làm ví dụ. Điều quan trọng hơn cả là những trò chơi này không chỉ phát triển về ngôn ngữ mà là cách gây cảm hứng, tạo cảm xúc tích cực cho bé, cho cả gia đình trong quá trình giao lưu với nhau.
1. Trò chơi với Từ
Trò chơi này tương đối quen thuộc với nhiều bố mẹ. Ta đọc đoạn thơ và dừng lại cho trẻ đọc theo những từ cuối. Phát triển lên một chút, ta có nhiều trò chơi khác. Chẳng hạn:
*Cả nhà cùng đọc và lần lượt chêm từ (lấy ví dụ bài “Chú dê con biết đếm đến mười” của Thụy Anh)
Ví dụ:
Mẹ đọc:
Dê trắng còn nhỏ
Đầu chưa mọc sừng
Nhưng đã đến trường
Nên dê biết đếm
Dê con là....
Người mẹ chỉ em bé, em bé đáp: Một
Anh Bê là....
Người mẹ chỉ bố, bố đáp: Hai...
Cứ như thế cho đến hết phần đếm người của bài thơ.
* Cùng đọc và thêm từ của mình (lấy ví dụ bài “Hươu cao cổ” của Thụy Anh)
Mẹ đọc:
Hươu cười sung sướng
Vui vẻ tiếp lời:
- Cổ dài, mẹ ơi
Giúp bao bạn nữa!
Cổ là xe chở
Cho khỉ bám vào
Cho thỏ bám vào
Cho gấu bám vào
….
(Mẹ sẽ chỉ định để mỗi người đưa phương án các con vật của mình: Cho ngỗng bám vào, cho ốc sên bám vào, cho mèo bám vào....)
2. Trò chơi đối đáp bằng thơ
Chọn những bài thơ có phần đối đáp để đọc. Lưu ý, mẹ và con đối đáp hoặc mẹ và bố-con đối đáp, mẹ và các bạn nhỏ đối đáp. Tức là đối đáp chỉ nên có 2 bè chứ không đối đáp qua lại 3, 4 nhân vật.
* Lấy ví dụ bài thơ “Cốc, cốc, cốc” của Võ Quảng:
Mẹ: - Cốc cốc cốc!
Các con: - Ai gọi đó?
Mẹ: - Tôi là thỏ!
Các con: - Nếu là thỏ
Cho xem tai!
Cho đến khi đã quen với trò chơi này, mẹ có thể thay thỏ, nai... bằng những con vật khác để các con được sáng tạo. Chẳng hạn:
Mẹ: - Tôi là mèo!
Con: - Nếu là mèo
Kêu meo meo!
3. Trò chơi thể hiện ý thơ bằng động tác cơ thể. Trò này các em bé đều rất thích. Ngay từ khi bé tròn 1 tuổi, mẹ đọc thơ đã nên làm động tác để bé làm theo. Dù bé chưa đọc theo, nói theo được nhưng mẹ hãy tin tưởng rằng, bé hiểu hết những gì mẹ nói và sẽ rất thích thú với trò chơi này. Đây cũng là một trong những nền tảng khiến bé có được sự cảm nhận ngôn ngữ thông qua các giác quan và trí tưởng tượng. Đọc một từ, bé sẽ tưởng tượng ngay ra hành động hoặc hình ảnh thể hiện từ ấy.
*Ví dụ: bài thơ “Nước ơi” của Thụy Anh
Nước ơi, nước ơi
Lại đây với bé
Cho bé rửa mặt
Cho bé rửa tay
Cho bé sạch sẽ
Rồi bé đi chơi
Mắt bé sáng ngời
Nụ cười xinh xắn
Răng bé rất trắng
Bé cắn rất đau!
Những động từ “rửa mặt”, “rửa tay”, “đi chơi”, “cắn” - bé sẽ mô phỏng được bằng hình ảnh. Những cụm “mắt sáng ngời” - bé chớp chớp mắt; “nụ cười xinh xắn” - bé cười duyên; “răng trắng” - bé nhe răng. Và thú vị nhất là câu cuối, giống như trò “Ù à ù ập”, bé làm động tác giả vờ cắn đồng thời thêm âm thanh “àm” sẽ rất vui, khiến hai mẹ con cười vui vẻ. Mẹ làm một lần, lần sau bé sẽ tự động làm rất tốt.
*Lấy ví dụ bài “Đi chơi” của Thụy Anh
Mặt trời thức dậy
Trời đã sáng rồi
“- Bé ơi!” Bé: Dạ!
Mình cùng đi chơi.
Chiếc quần xinh xắn
Bé mặc ngay vào
Rồi khoác chiếc áo
Rồi đội mũ lên
Nhớ nhé, đừng quên
Đi găng tay ấm
Đi giày thật vững
Rồi ta lên đường...
Từ câu “dạ” cho đến những động tác tiếp theo, bé đều thể hiện bằng hành động trong khi mẹ đọc, sẽ là trò chơi chơi được trong nửa tháng của mẹ và con trước khi chuyển sang trò khác.
4. Trò chơi “nói vần vèo” là trò chơi mà thơ ca chính là sự gợi mở cho bé. Bé nào cũng thích trò chơi này và cũng có khả năng tập nói theo vần, vừa vui vừa tạo sự phản ứng ngôn ngữ nhanh nhạy.
Trò này có thể chơi từ đơn giản đến phức tạp. Đơn giản là “gà” trước cho bé một cách tạo vần thụ động, không có nghĩa gì đặc biệt.
Chẳng hạn: Chú Vinh con bà Binh- Anh Dế con bà Bế; Quả na của bà Ba – quả hồng của bà Bồng...
Ở mức độ cao hơn, bé tự nghĩ ra từ có nghĩa, miễn là vần:
- Bắt con cua
- Nấu canh chua!
- Chui vào tủ
- Để đi ngủ!
v..v..
Còn rất nhiều trò chơi khác nữa mà chính các bố mẹ cũng có thể nghĩ ra cho phù hợp với bé con nhà mình, câu chuyện của nhà mình. Tôi hy vọng sẽ nhận được nhiều phản hồi đóng góp trò chơi ở mục này để cùng chia sẻ với các mẹ có những em bé còn rất nhỏ. Thơ ca sẽ giúp cho bố mẹ và con gần gũi nhau, có niềm vui chung và bố mẹ cũng thấy giảm được phần nào áp lực xung quanh những lo lắng thường có khi bé con còn bé. Thơ ca không chỉ là liều thuốc trấn an tâm lý dành cho bé mà còn hiệu nghiệm cả cho người lớn nữa đấy.
Thụy Anh.
No comments:
Post a Comment